เครื่องมือช่วยคิดนอกกรอบ

timeline1507-2การคิดนอกกรอบคือการเห็นกว้างกว่าที่เคยเห็น แล้วเราจะทำอย่างไรที่จะช่วยให้เราคิดนอกกรอบได้

การคิดกระบวนระบบเป็น Awareness-based systemic change คือ การเปลี่ยนแปลงเชิงกระบวนระบบ โดยมีฐานแห่งสติสัมปชัญญะเป็นตัวตั้งในการพินิจพิจารณาสิ่งต่างๆ  นั่นหมายถึง เราจะคิดกระบวนระบบและคิดนอกกรอบได้ เราต้องพัฒนาสติเพื่อให้รู้และเห็นได้มากกว่าเดิม

 “ตาของเราลืมอยู่ แต่ตาในของเรามีกรอบอยู่ไม่น้อย เป็นกรอบที่จำกัดการมองของเรา” อาจารย์ชัยวัฒน์ ถิระพันธุ์กล่าว “เราทุกคนมีกรอบในการมองเรื่องราวต่างๆ ทั้งสิ้น สำคัญที่ว่า เรามีสติรู้ตัวในกรอบการมองของเราหรือไม่” 

ความช้า การให้เวลาพิจารณาใคร่ครวญเรื่องราวต่างๆ ไม่ด่วนสรุป ตั้งคำถาม (แม้แต่ตั้งคำถามกับสมมติฐานของตัวเอง) เหล่านี้จะช่วยให้เรามีโอกาสขยายกรอบการมองของเราให้กว้างขึ้น เราจะเห็นกว้างขึ้น เข้าใจเรื่องราวมากขึ้นกว่าเดิม

กรอบหนึ่งที่คิดกระบวนระบบชวนให้เราขยายกรอบให้กว้างขึ้น คือ กรอบแห่งกาลเวลาและบริบทแวดล้อมของเรื่องที่เราต้องการจะเรียนรู้

หลายครั้ง เวลาเราพิจารณาหาวิธี กลยุทธแก้ปัญหาต่างๆ เรามักมองปัญหาเรื่องราวในกรอบเวลาแคบๆ เช่น เวลาช่วงเฉพาะหน้าที่เกิดขึ้น หรือในช่วงเวลาที่เห็นปัญหา ซึ่งทำให้เราไม่เห็นที่มาของเรื่องราวหลากหลายที่นำมาซึ่งปัญหานั้นๆ ดังนั้นการมองนอกกรอบกาลเวลา คือ การถอยไปในอดีต สืบสาวเรื่องราวต่างๆ ของประเด็นหรือเหตุการณ์นั้นๆ ทำความเข้าใจสายธารของปัญหานั้นให้ครอบคลุมก่อนที่จะร่วมคิดหาหนทางแก้ไข

อีกกรอบที่เราต้องพิจารณาด้วยคือการมองบริบทแวดล้อมของเรื่องราวนั้น ทั้งสังคม วัฒนธรรม สภาพแวดล้อม นโยบาย กฎหมาย รัฐบาล กลุ่มคน ทีม พันธมิตร เครือข่าย ฯลฯ

timeline 150759ยกตัวอย่างโดยคร่าว จากทีมหนึ่งที่ทำงานเพื่อออกแบบชีวิตและการเห็นคุณค่าของตนเองของเด็กและเยาวชน ทีมงานนี้เริ่มเมื่อช่วงปี 2552 ส่วนเส้นแห่งบริบทที่ยกมาทำความเข้าใจเรื่องนี้มี ทีมทำงาน ที่ตั้งแต่ก่อตั้งจนปัจจุบัน ได้ทำอะไรสำคัญๆ ไปบ้าง (ตามกราฟ) และให้ระดับคุณภาพของงานที่ทำในแต่ละช่วง, เส้นพันธมิตร คือ องค์กรที่สนับสนุนงานของทีมนี้และในแต่ละช่วงปีได้ทำกิจกรรมอะไรกันบ้าง, เส้นคู่ต่อสู้หรืออุปสรรค สำหรับทีมนี้เป็นเรื่องของ social media และผู้มีอำนาจรัฐ, และเส้นของนโยบายและรัฐบาล

 

กิจกรรมเส้นแห่งการเวลา (เพื่อขยายกรอบการมอง)

เลือกงาน กิจกรรม โครงการ ที่กำลังทำอยู่มาสัก 1 เรื่อง เพื่อมาทำความเข้าใจและถอดบทเรียน

เส้นแกน x แนวนอน เป็นเส้นแห่งกาลเวลา ถอยหลังกลับไปดูประวัติศาสตร์ของเรื่องราวนั้นเริ่มขึ้นเมื่อใด ตั้งต้นปีที่เราเริ่มงาน ขึ้นขึ้นโครงการ หรือเริ่มจากเวลาที่คิดว่ามีนัยยะสำคัญกับงานของเรา แบ่งช่วงวเลาตามความเหมาะสม

เส้นแกน y แนวตั้ง เป็นระดับ (scale) ของเรื่องที่เราจะทำความเข้าใจ ระดับที่ว่านี้ เราอาจจะตั้งจาก 1-10 หรือ 0-100 ก็ได้ เป็นต้น

จากเส้นแนวตั้ง แนวนอนเช่นนี้ เราก็มาสำรวจบริบทต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง (เป็นเส้นบริบทแวดล้อมที่เกี่ยวข้อง) ตามแต่สิ่งที่เราอยากจะสืบค้นและเกี่ยวข้องกับงานของเรา อาทิ สภาพประเด็นปัญหา/ความท้าทายที่เราต้องการคลี่คลาย, พันธมิตร เครือข่ายที่ช่วยเราหรือที่ทำงานในทิศทางเดียวกัน, คู่ต่อสู้หรืออุปสรรคในการทำงาน อาจเป็นบริษัทคู่แข่ง นโยบาย, เหตุการณ์ในประเทศ การเมือง, เหตุการณ์ในโลก, ฯลฯ แต่ที่สำคัญ หนึ่งในเส้นของแกนตั้งต้องมี เส้นของตัวเราหรือทีมงานของเราว่าเราได้ทำอะไรไปบ้าง ในช่วงเวลาต่างๆ

ยกตัวอย่าง งานของทีมที่สนใจเรื่องเกษตรอินทรีย์  เรื่องนี้ เส้นแห่งกาลเวลาเริ่มตั้งแต่ 2505 ปฏิวัติเขียว และดูการทำงานของกลุ่มที่ทำงานด้านนี้ว่าเติบโตขึ้นเมื่อไร ทำอะไรบ้าง ระดับของผลสะเทือนของงานอยู่ในระดับใด/ เส้นของพันธมิตรในงานด้านเกษตรอินทรีย์เริ่มเมื่อไร เติบโตหรือหดหาย ทำกิจกรรมอะไรกันบ้างและผลของกิจกรรมอยู่ในระดับใด, เส้นคู๋ต่อสู้ เช่น เกษตรพันธะสัญญาเกิดขึ้นเมื่อใด ผลกระทบขนาดไหน, และเส้นของนโยบายรัฐ มีอะไรบ้าง เกิดอะไรขึ้นที่ทำให้นโยบายเปลี่ยนเป็นต้น

ผู้ที่ทำแบบฝึกหัดนี้สะท้อนว่า การทำกราฟเช่นนี้ แม้เพียงคร่าวๆ ทำให้เราเห็นเรื่องราวในภาพกว้างและที่เกี่ยวข้องกับคนหลากหลาย และมองเห็นว่า เราจะปรับกิจกรรมงานของเราเพื่อรับมือกับปัญหาได้อย่างไร เป็นต้น

Advertisements
This entry was posted in กิจกรรมเรียนรู้, Uncategorized and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s